Filosofie van het Dagelijkse Leven: Wonen en ontheemd zijn

Cursus

Filosofie van het Dagelijkse Leven: Wonen en ontheemd zijn

"De stervelingen wonen voor zover ze de aarde redden."
 — Martin Heidegger

De afgelopen dertig jaar werd er veel geïnvesteerd in het huis: vierkante meters, energielabels, overwaarde. Maar is er ook geïnvesteerd in het wonen zelf? Wat betekent het eigenlijk om ergens te wonen? Zijn we armer geworden in ons vermogen om ergens werkelijk te wonen, en misschien zelfs ontheemd geraakt in wat ons het meest vertrouwd zou moeten zijn?

Wonen is een verhouding tot ruimte, tot tijd, tot anderen, tot jezelf – geen kwestie van onderdak alleen. Je kunt een huis bezitten zonder er te wonen. Je kunt ergens wonen zonder het te bezitten.

Filosofen hebben geprobeerd deze ervaring scherp te krijgen. Heidegger, bijvoorbeeld, stelt dat wonen een zijnswijze is: de manier waarop we in de wereld thuis zijn, of juist ontheemd. Bachelard maakt van het huis een verbeeldingsmachine: een zolder die droomt, een kelder die angst bewaart. Merleau-Ponty laat zien hoe het lichaam de wereld bewoont als levend oriëntatiepunt dat zich een plek eigen maakt zonder daar eerst over na te denken. Dit is wat we belichaamde ruimte noemen: de eerste vorm van wonen, vóór bezit, vóór contract.

Van het lichaam dat woont, trekken we naar de stad die wordt gemaakt en de drempel die wordt bewaakt – want wonen is altijd ook een politieke handeling. Zo openen Pallasmaa en Zumthor de zintuigen van het wonen: hoe ruikt thuis, welke geluiden klinken er, hoe voelt hout anders dan beton? De Certeau en Lefebvre tonen hoe we in het alledaagse onze ruimte opnieuw maken en ons soms verzetten tegen wat er eerder gepland werd. Hannah Arendt noemt dit vermogen om opnieuw te beginnen: nataliteit. Het vermogen om iets nieuws te laten ontstaan, in de ruimte waar je jezelf maakt en de ander ontvangt. Derrida, zo zullen we zien, confronteert ons met de paradox van gastvrijheid: echte openheid vereist volgens hem een drempel, een drempel die ook uitsluit. Een deur kan slecht opengaan als die ook dicht kan.

Zo komen we uit bij de urgente vraag: hoe kan wonen opnieuw gedacht worden als het zo vervlochten is geraakt met bezit, kosten en investering? Hoe onderscheid je thuis-zijn van kapitaal, comfort en huis? Wat is de waarde van een woning? En wat betekent die voor ons? Hoe leer je weer te wonen op een aarde die verdeeld is: door klimaat, door kapitaal, door grenzen, door wie wel en niet mag blijven?

In deze cursus leren we wonen opnieuw te denken: niet als bezit, maar als houding.

De cursus is bedoeld voor iedereen die al wat filosofisch gelezen heeft – we duiken direct het diepe in. Geen voorkennis is echter nodig, wel nieuwsgierigheid naar hoe filosofie het alledaagse radicaal openbreekt.